هشدار رئیس مؤسسه آب سازمان ملل درباره «روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه»

فرضیه بی‌سند نیویورک‌تایمز و هشدار صریح کاوه مدنی؛ این کار شما خطرناک است!

فرضیه بی‌سند نیویورک‌تایمز و هشدار صریح کاوه مدنی؛ این کار شما خطرناک است!
گزارش جنجالی روزنامه آمریکایی که بر پایه گمانه‌زنی درباره هم‌جواری جغرافیایی، ۵۳۳ سد ایران را به پایگاه‌های زیرزمینی موشکی مرتبط دانسته، با انتقاد شدید متخصصان آب و فعالان حقوق بشر روبه‌رو شده است.

گزارش روزنامه نیویورک‌تایمز که روز دوشنبه ۱۶ نوامبر منتشر شد و با اشاره به هم‌پوشانی‌های جغرافیایی، شبکه سدسازی ایران را به تأسیسات زیرزمینی موشکی گره زد، موجی از انتقادهای علمی و حقوقی را برانگیخته است. کاوه مدنی، رئیس مؤسسه آب، محیط‌زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد و برنده جایزه آب استکهلم ۲۰۲۶، ضمن رد قاطع این فرضیه با عبارت صریح «کمتر مزخرف بگوییم»، هشدار داده است که عادی‌سازی چنین روایت‌های فاقد سندی می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی میلیون‌ها شهروند غیرنظامی را در معرض حملات نظامی قرار دهد.

 

 

روزنامه نیویورک‌تایمز روز دوشنبه ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۵ آبان ۱۴۰۵) گزارشی مفصل به قلم «صنم ماحوزی» و «اریکا سولومون» منتشر کرد که در آن مدعی شده بود الگوی پراکندگی دست‌کم ۵۳۳ سد و پروژه‌های بزرگ انتقال آب در ایران با مناطقی که امسال هدف حملات هوایی قرار گرفته‌اند، هم‌پوشانی معناداری دارد. نویسندگان این گزارش با استناد به تصاویر ماهواره‌ای و مصاحبه با چند کارشناس، این گمانه را مطرح کردند که بخشی از این پروژه‌های آبی ممکن است دست‌کم تا حدی با هدف تأمین آب و برق پایدار برای «شهرهای موشکی» زیرزمینی ساخته شده باشند.

با این حال، بخش قابل توجهی از جامعه علمی، متخصصان مدیریت منابع آب و پژوهشگران حوزه ایران‌شناسی، رویکرد این گزارش را نمونه‌ای آشکار از «نتیجه‌گیری شتاب‌زده بر پایه هم‌بستگی کاذب» و دور شدن از استانداردهای روزنامه‌نگاری تحقیقی ارزیابی کرده‌اند. جالب آنکه حتی در متن خود گزارش نیویورک‌تایمز نیز نویسندگان ناچار به اعتراف شده‌اند که به دلیل محرمانه بودن برنامه‌های نظامی ایران، هیچ مدرک قطعی برای اثبات این ادعا وجود ندارد و تمام استدلال‌ها در حد یک فرضیه باقی مانده است. پرسش اساسی منتقدان این است که چگونه یک روزنامه معتبر بین‌المللی، فرضیه‌ای را که خود به بی‌سند بودن آن اذعان دارد، به تیتر اصلی یک گزارش جنجالی تبدیل می‌کند.

 

واکنش صریح کاوه مدنی: حدس و گمان، مدرک نیست

تندترین و مستندترین واکنش علمی به این گزارش از سوی کاوه مدنی، دانشمند برجسته ایرانی حوزه آب، رئیس مؤسسه آب، محیط‌زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد (UNU-INWEH) و برنده جایزه معتبر آب استکهلم در سال ۲۰۲۶ مطرح شد. مدنی که پیش‌تر نیز بارها سیاست‌های ناکارآمد سدسازی و سوءمدیریت منابع آب در ایران را نقد کرده است، در واکنشی صریح به گزارش نیویورک‌تایمز نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم.»

او در یادداشت تحلیلی خود در مجله فوربس با عنوان «منطق خطرناک گره زدن سدهای ایران به موشک‌ها»، ساختار استدلالی نیویورک‌تایمز را به چالش کشید و تأکید کرد که «حدس و گمان، مدرک نیست». به گفته مدنی، در علم آمار و تحلیل فضایی، هم‌جواری جغرافیایی دو پدیده در یک محیط محدود به هیچ وجه به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آن‌ها نیست. ایران کشوری کوهستانی است که به دلیل توپوگرافی خاص خود، هم سدها در دره‌ها و ارتفاعات آن ساخته می‌شوند و هم تأسیسات زیرزمینی به طور طبیعی در دل کوه‌ها حفر می‌گردند. مدنی به طعنه یادآور شد که بر اساس همین منطق سست، می‌توان رطوبت هوا یا وجود رادارها را نیز به صنایع موشکی نسبت داد.

 

نادیده گرفتن تاریخ واقعی و بحران مدیریتی آب در ایران

یکی از مهم‌ترین اشکالات محتوایی گزارش نیویورک‌تایمز، نادیده گرفتن تاریخچه واقعی و انگیزه‌های اقتصادی و سیاسی سدسازی در ایران است. ده‌ها پژوهش علمی و گزارش داخلی و بین‌المللی طی سه دهه گذشته نشان داده‌اند که تب سدسازی در ایران ریشه در نگاه مهندسی سازه‌محور، رقابت‌های منطقه‌ای، نفوذ پیمانکاران بزرگ عمرانی، وعده‌های اشتغال‌زایی محلی و تلاش برای خودکفایی کشاورزی داشته است؛ سیاست‌هایی که در نهایت به خشک شدن تالاب‌ها، فرونشست زمین و بحران شدید زیست‌محیطی منجر شد.

وقتی یک گزارش رسانه‌ای تمامی این عوامل شناخته‌شده، مستند و تاریخی را کنار می‌گذارد و به جای آن یک روایت امنیتی و نظامی بدون سند را جایگزین می‌کند، عملاً صورت‌مسئله واقعی بحران آب در ایران را مخدوش می‌سازد. به تعبیر کاوه مدنی، این رویکرد نمونه‌ای از «روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه و تقلیل‌گرایانه» است که پیچیدگی‌های چنددهه‌ای یک بحران زیست‌محیطی را قربانی جذابیت‌های تیترهای امنیتی می‌کند.

 

خطری فراتر از یک خطای رسانه‌ای؛ مشروعیت‌بخشی به حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی

نگرانی اصلی منتقدان، تنها یک اشتباه تحلیلی یا خطای روش‌شناختی در یک روزنامه نیست، بلکه پیامدهای انسانی و حقوقی آن در شرایط جنگی است. بر اساس کنوانسیون‌های ژنو و حقوق بین‌الملل بشردوستانه، سدها و تأسیسات حیاتی تأمین آب و برق در زمره زیرساخت‌های غیرنظامی قرار می‌گیرند و حمله به آن‌ها به دلیل خطرات فاجعه‌بار برای جمعیت غیرنظامی ممنوع است.

کاوه مدنی در نقد خود بر این نکته دست گذاشت که تاکنون حتی کشورهای درگیر در حملات نظامی علیه ایران نیز چنین ادعایی را برای توجیه هدف قرار دادن سدها مطرح نکرده‌اند. از این رو، انتشار گزارشی در یکی از پرنفوذترین روزنامه‌های جهان که بدون ارائه مدرک، سدهای ایران را بخشی از زنجیره پشتیبانی موشکی معرفی می‌کند، می‌تواند عملاً دستاویز و بهانه‌ای خطرناک برای عادی‌سازی حمله به زیرساخت‌های حیاتی کشور فراهم آورد. تخریب یا آسیب دیدن حتی یک سد بزرگ نه تنها میلیون‌ها شهروند عادی را از آب آشامیدنی و برق محروم می‌کند، بلکه می‌تواند به سیلاب‌های ویرانگر و فجایع انسانی جبران‌ناپذیر منجر شود.

 

مسئولیت رسانه‌ها در قبال دقت و جان انسان‌ها

ماجرای گزارش نیویورک‌تایمز و واکنش جامعه علمی، بار دیگر مرز حساس میان «روزنامه‌نگاری تحقیقی» و «گمانه‌زنی امنیتی» را یادآور می‌شود. رسانه‌های بزرگ بین‌المللی به واسطه اعتبار و نفوذ خود، نقش مهمی در شکل‌دهی به افکار عمومی و حتی محاسبات تصمیم‌گیرندگان سیاسی و نظامی دارند. هنگامی که روایت‌های تأییدنشده با پوشش تحلیل‌های ماهواره‌ای و عبارات محتاطانه‌ای همچون «ممکن است» و «گمان می‌رود» منتشر می‌شوند، در فضای عمومی به عنوان حقیقتی اثبات‌شده تلقی می‌گردند.

نقد صریح کاوه مدنی به این گزارش، دفاعی از سیاست‌های آبی دولت‌ها نیست؛ بلکه دفاع از روش علمی، صداقت حرفه‌ای در روزنامه‌نگاری و از همه مهم‌تر، صیانت از امنیت و حق حیات میلیون‌ها شهروند غیرنظامی است که نباید تاوان فرضیه‌های بی‌اساس رسانه‌ای را بپردازند.

 

منابع:

گزارش نیویورک تایمز

مقاله کاوه مدنی در فوربس

ارسال نظرات