انتشار گزارشی در روزنامه نیویورک تایمز با این فرضیه که الگوی پراکندگی سدهای ایران با موقعیت پایگاههای موشکی زیرزمینی همپوشانی دارد، بحثهای داغی را در محافل کارشناسی و رسانهای برانگیخت. اگرچه نویسندگان نیویورک تایمز در متن خود تصریح کرده بودند که به دلیل محرمانه بودن برنامههای نظامی تهران، هیچ مدرک قطعی برای اثبات این پیوند وجود ندارد و موضوع در حد یک گمانهزنی است، اما بازتاب این گزارش در برخی رسانههای فارسیزبان، رنگ و بویی متفاوت و پرمخاطره به خود گرفت. در این میان، گزارش تحلیلی وبسایت ایراناینترنشنال که با هدف تکمیل و تأیید غیرمستقیم فرضیه روزنامه آمریکایی منتشر شد، نمونهای قابل تأمل از چالشهای روزنامهنگاری در شرایط جنگی و بحرانی است؛ رویکردی که از منظر منطق علمی، اصول حرفهای رسانه و حقوق بینالملل، نقدهای جدی بر آن وارد است.
مغالطه همپوشانی جغرافیایی و نادیده گرفتن علم توپوگرافی
نخستین ایراد اساسی به گزارش ایراناینترنشنال، پذیرش بیچونوچرای پیشفرض نیویورک تایمز بدون توجه به بدیهیات علمی و جغرافیایی است. در این گزارش تلاش شده تا نزدیکی جغرافیایی برخی سدها به مراکز نظامی، به عنوان نشانهای از «برنامهریزی هدفمند برای تأمین آب و برق شهرهای موشکی» تفسیر شود. این در حالی است که متخصصان برجسته حوزه آب و محیط زیست، از جمله کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، به سرعت نسبت به این «مغالطه علمی» هشدار دادند.
از منظر مهندسی و جغرافیا، سدها را نمیتوان در دشتهای مسطح ساخت؛ سدسازی نیازمند درههای تنگ، ارتفاعات و مناطق کوهستانی است تا امکان مهار آب و تولید انرژی فراهم شود. از سوی دیگر، در دکترینهای نظامی سراسر جهان، تأسیسات زیرزمینی و استراتژیک نیز دقیقاً به دلیل نیاز به پوشش طبیعی و حفاظت در برابر حملات هوایی، در دل کوهستانها احداث میشوند. بنابراین، همجواری یک سد و یک پایگاه نظامی در یک منطقه کوهستانی، نتیجه طبیعی جغرافیا و توپوگرافی است، نه لزوماً یک رابطه علت و معلولی یا طراحی پنهان. نادیده گرفتن این اصل ساده توسط تحریریه ایراناینترنشنال و تلاش برای چسباندن این دو پدیده به یکدیگر، مصداق بارز «تقلیلگرایی» و خطای تحلیلی است.
تعمیم ناروای اسناد؛ پرش از تاکتیکهای شهری به سدهای بزرگ
ایراناینترنشنال برای آنکه فرضیه خام نیویورک تایمز را معتبر جلوه دهد، به اسناد پیشین و گزارشهای قبلی خود درباره استقرار تجهیزات نظامی سپاه پاسداران در اماکن غیرنظامی استناد کرده است. اگرچه استفاده نیروهای نظامی جمهوری اسلامی از پوششهای غیرنظامی در برخی موارد، موضوعی مستند و قابل بررسی است، اما تعمیم دادن این تاکتیک به کل شبکه سدسازی ایران (که شامل بیش از پانصد سد بزرگ و کوچک در سراسر کشور است)، یک پرش منطقی غیرمجاز محسوب میشود.
در روزنامهنگاری تحقیقی، وجود یک الگوی رفتاری در یک بخش خاص، به هیچ وجه مجوزی برای صدور حکم کلی درباره زیرساختهای حیاتی یک کشور بدون ارائه سند مشخص نیست. گزارش ایراناینترنشنال به جای آنکه از نیویورک تایمز بپرسد «سند قطعی شما برای نظامی بودن این سدها چیست؟»، عملاً در جایگاه وکیل مدافع این فرضیه قرار گرفته و کوشیده است با چیدن قطعات نامرتبط در کنار هم، خلأ مدرک در گزارش روزنامه آمریکایی را پر کند. این شیوه روایتگری، مرز میان «گزارشگری مبتنی بر شواهد» و «سناریوسازی رسانهای» را مخدوش میکند.
عادیسازی فاجعه انسانی و نادیده گرفتن کنوانسیون ژنو
مهمترین و نگرانکنندهترین بخش نقد به گزارش ایراناینترنشنال، پیامدهای انسانی و حقوقی آن در میانه تنشهای نظامی میان ایران، آمریکا و اسرائیل است. در ادبیات حقوق بینالملل و کنوانسیونهای ژنو (به ویژه پروتکل الحاقی اول، ماده ۵۶)، حمله به تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک مانند سدها، به دلیل آزادسازی سیلابهای ویرانگر و وارد آوردن تلفات سنگین به غیرنظامیان، به صراحت ممنوع شده است.
زمانی که یک رسانه پرمخاطب فارسیزبان، بدون ارائه شواهد متقن، بر طبل «کاربری دوگانه سدها» میکوبد و آنها را بخشی از زنجیره موشکی معرفی میکند، عملاً در حال تضعیف مصونیت حقوقی این سازههاست. طرح چنین روایتهایی در فضای جنگی، میتواند به صورت ناخواسته یا خواسته، بهانهای برای مشروعیتبخشی به هدف قرار دادن منابع آب آشامیدنی، کشاورزی و شبکه برق میلیونها شهروند عادی ایرانی فراهم آورد. شگفتآور آنکه در حالی که برخی کارشناسان حقوقی در بخشهای دیگر همان شبکه تلویزیونی بر ممنوعیت حمله به سدها طبق کنوانسیون ژنو تأکید کردهاند، گزارش تحریریه وبسایت این رسانه مسیری را میرود که خروجی آن چیزی جز عادیسازی ایده «اهداف مشروع خواندن سدها» نیست.
مسئولیت حرفهای رسانه در قبال امنیت شهروندان
نقد سیاستهای پنهانکارانه و نظامیگری جمهوری اسلامی، وظیفهای مشروع و ضروری برای رسانههای مستقل است؛ اما این نقد نباید به بهای به خطر انداختن جان و معیشت شهروندان و تخریب زیرساختهای سرزمینی ایران تمام شود. سدهای ایران، صرفنظر از اینکه در چه دولتی ساخته شدهاند، سرمایه ملی و شریان حیاتی مردم این سرزمین در کشوری خشک و کمآب هستند.
گزارش ایراناینترنشنال نمونهای از لغزش رسانهای در دام «تأیید سوگیری» است؛ جایی که به جای راستیآزمایی سختگیرانه ادعاهای مطرحشده در رسانههای غربی، تمام توان تحریریه صرف یافتن شواهدی برای اثبات آن ادعا میشود. روزنامهنگاری مسئولانه در شرایط بحرانی اقتضا میکند که رسانهها در برابر فرضیههایی که میتواند به فجایع زیستمحیطی و انسانی منجر شود، با حداکثر احتیاط، شکاکیت علمی و تعهد به اصول حقوق بشردوستانه عمل کنند؛ استانداردهایی که در این گزارش خاص، جای خود را به شتابزدگی و تحلیلهای اثباتنشده داده است.
منابع:

ارسال نظرات