نویسنده: خسرو شمیرانی
نمایش قدرت در ویلای کیلین
روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، ویلای دولتی کیلین Kylin Villa در شهر فناوریمحور شنژن چین، میزبان رویدادی بود که رسانههای رسمی سه کشور آن را «نقطه عطفی در تاریخ دیپلماسی مدرن» نامیدند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در حاشیه نشست سالانه سازمان همکاریهای اقتصادی آسیا–پاسیفیک (اپک) به مدت حدود ۹۰ دقیقه پشت درهای بسته به گفتوگو نشستند.
رسانههای جریان اصلی در غرب و شرق، طبق معمول، تمرکز خود را بر حرکات بدن، نحوه دست دادنها و شکوه تشریفات میزبان چینی معطوف کردند. اما اگر از لایه تبلیغاتی این نشست عبور کنیم و به متن و فرامتن آن نگاه کنیم، با پرسشهای بنیادینی روبهرو میشویم: این «تاریخسازی» ادعایی دقیقاً قرار است چه گرهی از زندگی شهروندان عادی در واشنگتن، مسکو، پکن یا مناطق جنگزده جهان باز کند؟
سایه سنگین جنگ ایران در شنژن و شکاف عمیقِ شرق و غرب
در حالی که جنگ میان آمریکا، اسرائیل علیه ایران و بسته بودن تنگه هرمز، اقتصاد جهان را در وضعیت بحرانی قرار داده است، موضوع ایران یکی از محورهای اصلی گمانهزنیها پیش از نشست شنژن بود. دونالد ترامپ در حاشیه این اجلاس با تأکید بر ضرورت همکاری سه قدرت هستهای برای جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی، بار دیگر موضع واشنگتن را تکرار کرد و گفت که اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. به گزارش الجزیره، محور اصلی تلاشهای پشت پرده ترامپ در این سفر، جلب همکاری پکن و مسکو برای مهار تنشهای خاورمیانه و تضمین باز ماندن مسیرهای حیاتی انرژی بود؛ موضوعی که برای چین به عنوان بزرگترین خریدار نفت منطقه نیز اهمیت راهبردی دارد.
با این حال، خروجی رسمی نشست نشان داد که در پشت درهای بسته هیچ توافق ملموسی برای توقف این جنگ به دست نیامده است. همانطور که روزنامه گاردین در گزارش خود از پایان این اجلاس نوشته، «بیانیه صلح» چهارمادهای سران آمریکا، چین و روسیه بدون کوچکترین اشارهای به جنگهای ویرانگر ایران و اوکراین منتشر شد و فاقد هرگونه سازوکار یا چارچوب عملی برای آتشبس است. تحلیلگران در گفتوگو با الجزیره تأکید کردهاند که سکوت مطلق شی جینپینگ در قبال نام بردن از ایران و بسنده کردن بیانیه پایانی به عبارت کلی «افزایش عرضه فرآوردههای نفتی تصفیهشده»، نشاندهنده شکاف عمیق میان منافع واشنگتن و پکن است؛ شکافی که نشان میدهد سه قدرت بزرگ ترجیح دادهاند به جای حل ریشهای بحران خاورمیانه، تنها به مدیریت سطحی پیامدهای اقتصادی آن بسنده کنند.
تشریفات فرودگاه و سبد خالی واشنگتن
یکی از برجستهترین انتقاداتی که در میان ناظران آمریکایی به سرعت شکل گرفت، بیحاصلی مطلق این سفر برای شهروندان ایالات متحده است. شی جینپینگ برای خوشامدگویی به همتای آمریکایی خود، شخصاً تا پای پلکان هواپیمای «ایر فورس وان» بر روی باند فرودگاه شنژن رفت؛ حرکتی که رسانههای حامی کاخ سفید آن را نشانهای از احترام بیسابقه پکن به ترامپ جلوه دادند.
با این حال، واقعیتهای اقتصادی و دیپلماتیک نشان میدهد که فرش قرمز و لبخندهای دیپلماتیک در شنژن، برای مردم آمریکا که با هزینههای سرسامآور زندگی، تورم و چالشهای زیرساختی دستوپنجه نرم میکنند، نان و آب نمیشود. ترامپ که با وعده پایان دادن فوری به جنگ اوکراین و بازگرداندن رونق اقتصادی به قدرت بازگشته بود، پس از حدود یک ساعت و نیم گفتوگو با پوتین و شی، حتی نتوانست یک توافق مشخص درباره آتشبس در اروپای شرقی یا کاهش تعرفههای تجاری کمرشکن ارائه دهد.
همانطور که تحلیلگران در گزارشهای تحلیلی خود اشاره کردهاند، ترامپ بلافاصله پس از پایان نشست، بدون پاسخ دادن به پرسش خبرنگاران، ویلای محل برگزاری اجلاس را ترک کرد و سوار بر هواپیما شد. این سکوت و خروج شتابزده، بیش از هر چیز نشاندهنده دست خالی هیئت آمریکایی در برابر دیپلماسی حسابشده پکن و مسکو بود.
بازی دوگانه هستهای؛ از پیشنهاد پکن تا واقعیت تلخ
محور اصلی بیانیهها و سخنان آغازین رهبران در این نشست، مسئله سلاحهای هستهای بود. در میان اظهارات سه رهبر، موضع رئیسجمهور چین بیش از همه جلب توجه کرد. شی جینپینگ با ادبیاتی هشداردهنده، زرادخانههای هستهای را همچون «شمشیر داموکلس» بر فراز سر بشریت توصیف کرد و خواستار «ممنوعیت جامع و نابودی کامل» تمامی سلاحهای هستهای در سراسر جهان شد.
شی جینپینگ، رئیسجمهور چین: «جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید درگرفت. تاریخ به ما میگوید زمانی که قدرتهای بزرگ در صلح باشند، جهان امن است و زمانی که با هم درگیر شوند، جهان در هرجومرج فرو میرود.»
در سوی دیگر میز، دونالد ترامپ نیز تلاش کرد خود را معمار کاهش تسلیحات نشان دهد و گفت:
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا: «ما واقعاً در حال تاریخسازی هستیم. ایالات متحده، روسیه و چین به عنوان سه قدرت بزرگ هستهای جهان، در جایگاهی منحصربهفرد قرار دارند تا درباره کاهش تعداد سلاحهای هستهای روی کره زمین و کاهش خطر استفاده از آنها گفتوگو کنند.»
ولادیمیر پوتین نیز با تکیه بر تاریخ جنگ جهانی دوم و کنفرانس یالتا، بر نقش ویژه این سه کشور تأکید کرد و اظهار داشت:
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه: «سه ملت ما نه تنها به واسطه جایگاه پیروزان در جنگ جهانی دوم، بلکه مهمتر از آن به دلیل مسئولیت مشترکمان در حفظ صلح و امنیت بینالمللی با یکدیگر متحد هستند.»
اما در پسِ این جملات زیبا، تناقضهای آشکاری وجود دارد. چین در حالی شعار حذف کامل زرادخانههای هستهای همه کشورها را سر میدهد که طبق گزارشهای بینالمللی، خود با سرعتی بیسابقه در حال گسترش زرادخانه موشکی و هستهایاش است. پوتین تنها دو سال پیش دکترین هستهای روسیه را برای تسهیل استفاده از این سلاحها تغییر داد و ترامپ نیز در همان نشست، به جای ارائه طرحی عملی برای خلع سلاح، خط قرمزهای یکجانبه جدیدی علیه کشورهای دیگر ترسیم کرد. و ترامپ به عنوان نماینده کشور دارنده بزرگترین مجموعه بمبهای هستهای جهان طی یک سال گذشته بارها به نابودی غیرقابلبازگشت ایران، تهدید کرده است.
حمله مشترک به دادگاه لاهه؛ اتحاد مستبدان علیه پاسخگویی؟
شاید تکاندهندهترین بخش «بیانیه صلح» منتشرشده در پایان نشست شنژن، نه بندهای کلی درباره ثبات انرژی، بلکه حمله هماهنگ این سه قدرت به نهادهای قضایی بینالمللی بود. در این بیانیه آمده است که آمریکا، چین و روسیه توافق دارند که «دیوان کیفری بینالمللی (ICC) و سایر نهادهای مشابه نباید از صلاحیت خود سوءاستفاده کنند». دونالد ترامپ پا را فراتر گذاشت و در حضور شی و پوتین، این دادگاه را نهادی «خارج از کنترل» توصیف کرد.
این همصدایی تصادفی نیست. هیچیک از این سه کشور عضو دیوان کیفری بینالمللی نیستند و هر سه به نوعی با احکام یا تحقیقات این نهاد درگیرند: ولادیمیر پوتین به دلیل جنایات جنگی در اوکراین تحت حکم بازداشت این دیوان قرار دارد و دولت آمریکا نیز به شدت از تحقیقات این دادگاه درباره جنایات جنگی متحدانش در خاورمیانه خشمگین است.
نگاه رسانههای مستقل و تحلیلگران غیرجریان اصلی
در حالی که شبکههای تلویزیونی بزرگ در آمریکا و اروپا سرگرم تحلیل روابط شخصی ترامپ و پوتین بودند، رسانههای مستقل و تحلیلگران خارج از جریان اصلی (آلترناتیو)، زاویه دیدی کاملاً متفاوت و ریشهایتر را مطرح کردند.
برنامه خبری مستقل دموکراسی ناو (Democracy Now) در پوشش ویژه خود از نشست شنژن، با اشاره به اینکه بیانیه چهارمادهای این اجلاس هیچ اشارهای به توقف جنگهای ویرانگر در اوکراین و خاورمیانه (از جمله بحران ایران و غزه) نکرده است، این گردهمایی را نمادی از «اولیگارشی جهانی» دانست که در آن منافع شرکتهای بزرگ سوخت فسیلی و مجتمعهای نظامی–صنعتی بر جان انسانها اولویت دارد. در گزارش دموکراسی ناو تأکید شد که بند مربوط به «افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی تصفیهشده» در بیانیه صلح شنژن، عملاً تیر خلاصی به تعهدات اقلیمی بینالمللی و مبارزه با گرمایش زمین است.
بن نورتون (Ben Norton)، روزنامهنگار تحقیقی و تحلیلگر اقتصاد سیاسی، در رسانه مستقل ژئوپلیتیکال اکونومی ریپورت (Geopolitical Economy Report) نوشته است، تلاش واشنگتن برای نزدیک شدن به مسکو در قالب این نشستهای نمایشی، نه از سر صلحدوستی، بلکه بخشی از استراتژی کلان آمریکا برای ایجاد شکاف میان روسیه و چین و تمرکز بر مهار اقتصادی و فناورانه پکن است؛ استراتژیای که به دلیل پیوندهای عمیق اقتصادی مسکو و پکن عملاً محکوم به شکست است.
از سوی دیگر، مسئله نادیده گرفتن حقوق ملتهای کوچکتر و فروپاشی حقوق بینالملل نیز مورد توجه منتقدان مستقل قرار گرفته است. کریس هجز Chris Hedges روزنامهنگار برنده جایزه پولیتزر و نویسنده منتقد، در وبسایت شیرپست (ScheerPost) نوشته است، زمانی که رهبران امپراتوریهای رو به افول و قدرتهای نوظهور گرد هم میآیند و نهادهایی مانند دیوان کیفری بینالمللی را «خارج از کنترل» میخوانند، در حقیقت در حال اعلام این موضوع هستند که قانون جنگل جایگزین قوانین بینالمللی شده و هیچ مرجعی حق ندارد جنایات جنگی قدرتمندان را مورد پرسش قرار دهد.
کیتلین جانستون Caitlin Johnstoneنویسنده و تحلیلگر مستقل، در پلتفرم ساباستک نوشته است، اینگونه نشستهای پرزرقوبرق صرفاً تئاتری برای مدیریت افکار عمومی است تا شهروندان تصور کنند رهبرانشان در حال «نجات جهان از جنگ هستهای» هستند، در حالی که بودجههای نظامی هر سه کشور همزمان در حال رکوردشکنی است و هیچ یک حاضر نیستند حتی یک کلاهک هستهای را به صورت واقعی و تحت نظارت مستقل از رده خارج کنند.
خلاصه کلام: صلحی که تنها روی کاغذ است
نشست سهجانبه شنژن در نوامبر ۲۰۲۶، بیش از آنکه آغازگر یک عصر طلایی برای صلح جهانی باشد، پرده از واقعیت نظم نوین بینالمللی برداشت؛ نظمی که در آن سه ابرقدرت به جای پاسخگویی درباره فجایع انسانی و اقتصادی، یک «باشگاه اختصاصی» تشکیل دادهاند.
شعار زیبای رهبر چین درباره «نابودی کامل بمبهای هستهای» تا زمانی که با اقدامات عملی هر سه قدرت عمده اتمی جهان، و شفافیت همراه نشود، چیزی جز یک ژست سیاسی باقی نخواهد ماند. در نهایت، تنها برندگان واقعی نشست شنژن، خود این سه رهبر بودند که توانستند از قاب دوربینهای خبری برای تثبیت قدرت داخلی و تضعیف نهادهای عدالتخواه بینالمللی نهایت استفاده را ببرند.

ارسال نظرات