گزارشی از «نخبهپرستی و نخبهکشی» با عطا هودشتیان
مینو اسلامی
انجمن دوستداران فرهنگ و ادب ایران در جلسه یک شنبه 7 فوریه، میزبان آقای عطا هودشتیان بود. وی در موضوع سخنرانی خود تحت عنوان «نخبهپرستی و نخبهکشی در تاریخ و فرهنگ ایران»، به گذری تحلیلی در حوزههای تاریخ و فرهنگ ایران پرداخت.
سخنران با استناد به نظریهی ناخودآگاه جمعی و قومی "کارل گوستاو یونگ" (inconcent collectif) بر این اشاره کرد که بسیاری از تعاریف پذیرفته شده و مصادیق آن در یک جامعه میتواند نشأت گرفته از باورها و اعتقاداتی باشد که ریشه در ناخودآگاه جمعی وقومی یک ملت دارد. به گفتهی او ایرانیان نیز چون جوامع دیگر به مدد حافظهی ناخودآگاه خود از دل اساطیر و افسانهها، بر مفاهیم، نقشی جاودانه میزنند. نخبگان در این دریای عظیم همان قهرمانان و پهلوانان هستند که به مدد تواناییهای فراانسانی خود همواره پیشتاز حرکتهای تعیینکننده اجتماعی و سیاسی بوده و قادر به خلق ارزشها و ضدارزشها بودهاند. هودشتیان در توضیح ادعای اخیر گفت این بدان معناست که نخبگان و پهلوانان همان روشنفکران جامعه هستند که گاه در کنار قدرت حاکم و بسیاری از اوقات به موازات و یا حتی در تقابل با قدرت حاکم حرکت کرده و بهسختی در تعاریف رسمی و قالبهای از پیش تعیین شده میگنجند و با این حال در دید عموم مقدسند و توانا در هدایت جامعه به سمت دگرگونیهایی گاه عظیم.
در ادامه، دکتر هودشتیان با اتکا بر همین رویکرد و با نگاهی بر تأثیرگذارترین و غمناکترین افسانهی حماسی ایران، داستان «رستم و سهراب»، بدینجا رسید که نخبهکشی نیز چون نخبهپرستی ریشه در باورها دارد. یعنی بدینگونه ما در ناخودآگاه قومی خود به نوعی پذیرفتهایم که نخبگان روزی به قتلگاه برده خواهند شد و یا آنان که با قدرت تثبیت شده درافتند، حتی به نیرنگ، کشته و حذف خواهند گردید. همانگونه که سهراب جوان و جویای نام به دست پدر ناشناخته، رستم قدرتمند و پهلوان، ناجوانمردانه و به نیرنگ کشته میشود. در این اسطوره گرچه پدر و پسر از هویت یکدیگر ناآگاهند؛ اما به معنایی دیگر در ناخودآگاه، پدران قدرتمند برای حفظ قدرت خود حتی فرزندان خویش را قربانی میکنند کما اینکه در طول تاریخ این سرزمین، بارها پدران، زمین را از خون پسران رنگین کردهاند.
در ادامه بحث خود سخنران به مقایسهای بین باورهای شرق و غرب دست زد و به شهادت افسانهها و اسطورههای یونان گفت که در غرب این پسران هستند که پدران ناشناختهی خود را برای رسیدن به خواهشها و نشستن بر اریکهی قدرت میکشند چون ادیپ که در اسطورهی یونانی پدر خود را به قتل میرساند.
آقای هودشتیان با ذکر شواهدی تاریخی از گذشته تا حال به تأثیر پسرکشی در فرهنگ شرق و پدرکشی در فرهنگ غرب پرداخته و در انتها با پاسخگویی به سؤالات حضار جلسه پایان یافت.
قابل ذکر است که در جلسهی پسفردا یک شنبه 14 فوریه 2010 آقای آلبرتو دانشجوی دکتری مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل، در بارهی تاریخ صفویه صحبت خواهد کرد. یک شنبه 21 فوریه آقای یوسف امیری، تحت عنوان «اسواران ساسانی»، سخنرانی میکند. مثل همیشه برنامههای انجمن در ساعت 4 بعد ازظهر در هال بیلدینگ دانشگاه کنکوردیا در 1455 خیابان مزنوف برقرار خواهد بود. شماره اتاق برنامه پسفردا، یکشنبه 2-400 است.
